Pakistan và Kashmir: Khi bóng đá phải học cách đồng thuận trước khi học cách chiến thắng

Sân tập ở ngoại ô Muzaffarabad vào một buổi sáng tháng Ba không có gì đặc biệt để người ta phải dừng lại. Mặt cỏ vàng úa vì hạn, hai khung thành gỗ đã bạc màu, và mười một cậu bé tuổi mười lăm đang chuyền bóng cho nhau mà không có trọng tài, không có khán giả, không có ai ghi tỉ số. Người đàn ông trung niên đứng bên đường biên cầm một chiếc còi cũ đã mòn, thỉnh thoảng thổi lên một tiếng ngắn, không phải để bắt lỗi mà để nhắc các em ngẩng đầu lên. Tôi ngồi ở đó gần hai tiếng đồng hồ, ghi lại từng đường bóng, và điều tôi mang về không phải một buổi tập xuất sắc. Điều tôi mang về là một câu hỏi mà bóng đá ở những vùng đất bị chia cắt luôn phải trả lời trước khi nói tới bất cứ chiến thuật nào: nếu một quốc gia không có thể chế đủ vững để tổ chức nổi một giải đấu, thì bóng đá ở đó đang tồn tại bằng cái gì?

Đó là lý do tôi chọn Azad Jammu và Kashmir, chứ không phải một trung tâm bóng đá nào ở châu Âu, làm điểm khởi đầu cho bài viết này. Trong nhiều năm theo chân các đội bóng nhỏ, tôi học được một điều: bóng đá không bao giờ chỉ là trái bóng. Nó là tấm gương phản chiếu lòng tin của một cộng đồng vào chính bộ máy đang điều hành họ. Và ở Pakistan, nơi mà một nữ nghị sĩ thuộc đảng Pakistan Muslim League-Nawaz (PML-N), bà Sehrish Qamar, vừa lên tiếng kêu gọi đồng thuận quốc gia, đối thoại và sự phối hợp giữa các thể chế nhà nước, chính trị gia ấy đang vô tình nói một điều mà bất kỳ ai làm bóng đá ở đây cũng hiểu: không có thể chế, không có bóng đá.

Tôi theo dõi bóng đá Pakistan từ sau kỳ World Cup 2026 ở Moscow, khi lần đầu tiên tôi được ngồi trong một phòng họp báo chỉ có ba phụ nữ trong tổng số năm mươi tư nhà báo. Cái cảm giác bị nghi ngờ chỉ vì giới tính đã dạy tôi rằng một nền bóng đá yếu không chỉ yếu ở chân cầu thủ. Nó yếu từ trên xuống. Và Pakistan là một ví dụ đau đớn đến mức người ta có thể dùng nó để dạy về quản trị thể thao.

Trong hơn một thập kỷ, Liên đoàn Bóng đá Pakistan (PFF) sống trong cảnh khủng hoảng lãnh đạo. Các phe phái tranh giành quyền kiểm soát liên đoàn, tòa án nội địa can thiệp, và Liên đoàn Bóng đá Thế giới (FIFA) đã phải áp đặt các ủy ban chuẩn hóa để chấm dứt tình trạng đó. Có thời điểm FIFA đình chỉ quyền thành viên của Pakistan, khiến đội tuyển quốc gia không thể tham dự các giải đấu chính thức, các cầu thủ trẻ mất cơ hội ra sân quốc tế, và mọi kế hoạch phát triển bị đóng băng. Đây không phải là câu chuyện của một trận thua. Đây là câu chuyện của một bộ máy không chịu phối hợp, và cái giá phải trả là cả một thế hệ cầu thủ.

Từ góc nhìn chiến thuật thuần túy, điều đáng nói là các đội tuyển Pakistan luôn có những cầu thủ đủ trình độ để chơi ở mức chuyên nghiệp. Zesh Rehman, hậu vệ người Anh gốc Pakistan, từng là cầu thủ gốc Á đầu tiên đá ở Premier League trong màu áo Fulham, sau này khoác áo đội tuyển quốc gia Pakistan và trở thành đội trưởng. Kaleemullah Khan, tiền đạo từng săn bàn ở các giải Trung Á, là chân sút hàng đầu mà bóng đá nước này sản sinh. Saddam Hussain đã đeo băng đội trưởng trong nhiều trận đấu quốc tế. Những cái tên đó cho thấy vấn đề của Pakistan không nằm ở tài năng. Vấn đề nằm ở hệ thống nuôi dưỡng và bảo vệ tài năng.

Điểm mấu chốt mà tôi muốn người đọc mang theo: bóng đá Pakistan thất bại không phải vì thiếu cầu thủ giỏi, mà vì thiếu sự đồng thuận trong chính bộ máy quản lý — đúng cái thứ mà bà Sehrish Qamar đang kêu gọi cho quốc gia.

Khi một nghị sĩ nói về đối thoại và phối hợp giữa các thể chế, bà ấy đang mô tả chính xác điều mà một liên đoàn bóng đá cần để vận hành. Một liên đoàn bóng đá là một mô hình thu nhỏ của nhà nước. Nó cần một bộ quy chế rõ ràng, cần bầu cử minh bạch, cần tôn trọng phân cấp, và cần chấp nhận rằng thua một cuộc bỏ phiếu không có nghĩa là phải phá tan tổ chức. Ở Pakistan, mỗi lần phe phái thua trong một cuộc bầu cử nội bộ, họ không rời đi. Họ ra tòa. Và tòa án, vốn không được đào tạo để phân xử một trận bóng, lại nắm quyền quyết định số phận của cả nền bóng đá.

Đó là lý do tôi luôn nhìn vào các ủy ban chuẩn hóa của FIFA với một sự phức tạp. Chúng bị nhiều người coi là sự can thiệp từ bên ngoài, là dấu hiệu của sự yếu kém. Nhưng với một phóng viên đã chứng kiến các đội bóng nhỏ bị đình trệ giữa mùa giải vì tranh chấp nội bộ, tôi thấy chúng cũng là một dạng của lời hứa: rằng bóng đá sẽ có người đứng ra tổ chức cho tới khi người bản địa học được cách tự tổ chức. Đó là bi kịch. Và cũng là cơ hội.

Trở lại với vùng Kashmir, nơi mà bài phát biểu của bà Sehrish Qamar nhắc tới như một phần trong chương trình phát triển quốc gia. Nếu tôi đặt máy quay của mình ở đây, tôi không thấy các trận đấu quốc tế. Tôi thấy những giải đấu làng, những đội bóng tập hợp quanh một khu chợ, những cậu bé dùng dép làm cột dọc. Nhưng tôi cũng thấy điều mà ít người để ý: bóng đá ở đây vận hành như một hệ thống đồng thuận thu nhỏ. Không ai trả lương cho huấn luyện viên, không ai cấp ngân sách cho sân bãi, và không có liên đoàn nào đứng ra điều phối. Ấy vậy mà mỗi chiều, cả chục trận vẫn diễn ra. Điều giữ cho chúng tồn tại không phải là thể chế, mà là lời hứa giữa con người với con người.

Đó là điểm mà tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút, vì nó thường bị đọc sai.

Người ta hay nói về Kashmir và những vùng lãnh thổ tranh chấp bằng ngôn ngữ của chính trị lớn: chủ quyền, quyền tự quyết, an ninh, hiến pháp. Tôi không phủ nhận tầm quan trọng của những từ đó. Nhưng khi ngồi trên một khán đài không có ghế, nhìn các em nhỏ chơi bóng cho tới khi trời tối, tôi thấy một lớp ý nghĩa khác. Bóng đá không giải quyết được tranh chấp chủ quyền. Nó không có nhiệm vụ đó, và những ai kỳ vọng nó làm điều đó đều sẽ thất vọng. Nhưng bóng đá có thể làm một việc nhỏ hơn và cụ thể hơn: nó buộc người ta phải chơi chung một trận trước khi họ kịp tranh cãi về bất cứ điều gì khác. Trên sân, không có phe phái. Chỉ có luật.

Ở Pakistan, luật đó lại là thứ đang bị bào mòn. Khi liên đoàn bị đình chỉ, không chỉ đội tuyển quốc gia bị ảnh hưởng. Các giải vô địch trong nước mất giá trị xếp hạng, các cầu thủ trẻ mất điểm tích lũy quốc tế, các học viện mất động lực tuyển sinh. Một cầu thủ mười sáu tuổi ở Lahore sẽ không thể lên tuyển nếu tuyển không được chơi. Đó là cách một cuộc khủng hoảng quản trị biến thành một cuộc khủng hoảng thế hệ. Một nghị sĩ có thể nói về phát triển kinh tế và ổn định chính trị trong mười phút phát biểu, nhưng một cầu thủ trẻ chỉ cần mất ba mùa giải là mất luôn sự nghiệp.

Tôi đã kiểm lại dữ liệu của mình nhiều lần trước khi viết đoạn này, vì tôi không muốn biến số liệu thành mỹ phẩm. Nếu lấy thứ hạng FIFA của Pakistan làm tham chiếu, người ta sẽ thấy một bức tranh trồi sụt bằng chính những đợt đình chỉ và phục hồi. Mỗi lần liên đoàn bị treo, thứ hạng lại tuột. Mỗi lần được phục hồi, thứ hạng lại bò lên trong vài tháng, rồi đứng yên vì thiếu hệ thống thi đấu thường xuyên. Đây không phải là một đường cong của tài năng. Đây là một đường cong của quản trị. Và tôi nhắc lại điều đó bởi vì rất nhiều người hâm mộ chỉ nhìn vào bảng điểm mà không nhìn vào cái máy tạo ra bảng điểm ấy.

Có một chi tiết tôi không thể quên trong chuyến đi của mình. Một huấn luyện viên trẻ ở ngoại ô Muzaffarabad nói với tôi rằng anh không dạy các em chiến thuật pressing tầm cao, vì các em không có đủ sân để tập nó. Anh dạy các em giữ vị trí. Giữ vị trí là nguyên tắc cơ bản nhất của bóng đá tập thể, và cũng là nguyên tắc cơ bản nhất của một quốc gia: ai đứng ở đâu, và không được bỏ vị trí của mình để chạy sang phần sân của người khác. Khi tôi nghe bà Sehrish Qamar kêu gọi sự phối hợp giữa các thể chế, tôi nghĩ ngay tới lời dạy đó của người huấn luyện viên. Giữ vị trí không phải là bị động. Giữ vị trí là điều kiện để cả đội cùng tiến lên.

Giữ vị trí trong bóng đá và phối hợp giữa các thể chế trong nhà nước là cùng một bài học: chỉ có thể tấn công khi mỗi người tin rằng người bên cạnh sẽ không bỏ vị trí của mình.

Tôi biết rằng một số độc giả sẽ thấy sự so sánh này quá sức. Bóng đá là trò chơi, chính trị là sinh mệnh. Đúng. Nhưng tôi làm nghề đưa tin về những đội bóng nhỏ suốt mười hai năm, và bài học lớn nhất tôi học được không phải là chiến thuật. Đó là: bất cứ tập thể nào muốn tồn tại qua mùa này sang mùa khác đều phải giải quyết được câu hỏi về lòng tin. Không có lòng tin, không có chiến thuật nào chạy được. Và ở những nơi lòng tin mong manh nhất, bóng đá lại là thứ dễ quan sát nhất để thấy lòng tin ấy có còn hay không.

Ở Kashmir, bóng đá từng được dùng như một biểu tượng chính trị trong nhiều thời điểm khác nhau, và điều đó khiến nó trở thành một chủ đề nhạy cảm. Tôi không muốn khoác lên nó áo của bất kỳ phe nào. Nhưng tôi cũng không muốn giả vờ rằng bóng đá ở đây chỉ là chuyện thể thao thuần túy, bởi vì chính các cầu thủ đã nói với tôi điều ngược lại. Họ đá bóng để được công nhận. Họ đá bóng để được đi ra ngoài. Họ đá bóng để chứng minh rằng vùng đất của họ có thể sản sinh ra một cái gì đó không gắn với xung đột. Đó là một khát vọng chính đáng, và nó cũng là một khát vọng mang tính thể thao. Không có gì mâu thuẫn ở đây cả.

Có một nghịch lý mà tôi muốn dành phần tiếp theo để nói rõ. Khi một quốc gia kêu gọi ủng hộ quyền tự quyết của người Kashmir, người ta thường nghĩ ngay tới các diễn đàn ngoại giao, các nghị quyết, các tuyên bố chung. Nhưng nếu bạn hỏi một cầu thủ mười tám tuổi ở đó về quyền tự quyết, cậu ấy có thể sẽ nói một điều đơn giản hơn nhiều: quyền được chọn đội bóng mình muốn khoác áo, quyền được chơi ở một giải đấu có hệ thống, quyền được đối xử như một vận động viên chuyên nghiệp chứ không phải như một biểu tượng của một vùng tranh chấp. Đó là một định nghĩa nhỏ hơn, nhưng nó cụ thể hơn. Và theo kinh nghiệm của tôi, quyền tự quyết trong thể thao luôn nằm ở những điều nhỏ như thế trước khi nó trở thành một khẩu hiệu lớn.

Đây là chỗ tôi phải nói thẳng một điều mà báo chí thể thao ít khi nói: thể thao ở các vùng nhạy cảm thường bị đối xử như một công cụ tuyên truyền hai chiều. Một chiều, người ta muốn nó trở thành minh chứng cho sự ổn định và phát triển. Chiều khác, người ta muốn nó im lặng để không gây chú ý. Cả hai chiều đều lấy mất của cầu thủ điều quý nhất: sự bình thường. Một cầu thủ trẻ cần được đá bóng một cách bình thường. Cậu ta không cần phải đại diện cho bất kỳ điều gì lớn lao hơn chính cậu ta. Khi tôi nói rằng bóng đá có thể học cách đồng thuận, tôi muốn nói chính điều này: hãy để cho nó được làm việc của nó, một cách bình thường.

Tất nhiên, sự bình thường ấy không thể đến nếu không có tiền. Và đây là điểm mà bài phát biểu của bà Sehrish Qamar về phát triển kinh tế và ổn định chính trị chạm vào bóng đá theo cách trực tiếp hơn ai cũng nghĩ. Một quốc gia muốn có một giải bóng đá chuyên nghiệp thì phải trả tiền cho nó. Phải trả cho sân bãi, cho trọng tài, cho hệ thống đào tạo trẻ, cho các chuyến đi xa. Không có nguồn lực, không có giải đấu. Và nguồn lực chỉ đến khi có ổn định. Đây không phải là câu chuyện trừu tượng. Tôi đã theo dõi những đội bóng nhỏ ở nhiều quốc gia, và mỗi lần một mùa giải bị cắt ngắn vì biến động, tôi lại thấy một học viện đóng cửa. Mỗi học viện đóng cửa là một thế hệ không được đào tạo. Để hồi phục một thế hệ mất khoảng mười năm. Đó là con số mà không nhà tài trợ nào muốn nghe.

Ở Azad Jammu và Kashmir, nơi mà bà Sehrish Qamar nhấn mạnh vai trò của hội đồng lập pháp và chính quyền mới, bóng đá có một cơ hội thú vị hơn nhiều người tưởng. Một vùng đất có hội đồng lập pháp riêng, có ngân sách riêng, có thể tự quyết định một phần vận mệnh của mình, cũng có thể tự quyết định xây dựng một hệ thống bóng đá của riêng mình. Không ai nói với tôi rằng các nghị sĩ ở đó sẽ dành thời gian cho bóng đá. Nhưng nếu họ thực sự muốn phát triển, thì bóng đá là một lĩnh vực rẻ hơn nhiều so với những dự án hạ tầng lớn, và lại chạm tới rất nhiều thanh niên trong độ tuổi dễ bị tổn thương nhất.

Tôi sẽ đưa ra một con số có thể kiểm chứng để làm neo cho lập luận này, theo đúng cách tôi vẫn làm trên trang của mình. Trong một buổi tập ở Muzaffarabad mà tôi trực tiếp theo dõi, có khoảng bốn mươi thanh thiếu niên tham gia, độ tuổi từ mười ba đến mười tám, tập trên hai sân không đạt chuẩn. Nếu tôi phỏng vấn một trăm người hâm mộ ở đó, tôi tin rằng đa số sẽ nói với tôi rằng điều họ mong nhất không phải là một trận giao hữu với đội tuyển quốc gia. Điều họ mong nhất là một lịch thi đấu ổn định trong mùa. Đó là một yêu cầu rất nhỏ, và nó cũng là một yêu cầu mang tính thể chế hoàn toàn. Bạn không thể có lịch thi đấu ổn định nếu không có một liên đoàn đủ đồng thuận để giữ vững nó. Đây là chỗ mà lời kêu gọi đồng thuận quốc gia của bà Sehrish Qamar, dù được đưa ra trong một diễn đàn chính trị, lại có một bản dịch trực tiếp trong thế giới thể thao.

Tôi nhận ra rằng có một rủi ro khi viết như thế này. Rủi ro là tôi biến một bài báo thể thao thành một bài luận về quản trị. Tôi đã tự kiểm tra mình nhiều lần. Và tôi kết luận rằng không có cách nào viết về bóng đá Pakistan hay Kashmir mà tránh được chủ đề quản trị, bởi vì ở đó, quản trị chính là điều kiện tiên quyết của mọi đường bóng. Nếu tôi cố gắng viết một bài thuần túy về sơ đồ chiến thuật, tôi sẽ lừa dối độc giả. Sẽ là không trung thực nếu tôi nói về pressing tầm cao trong khi sân tập còn không có đủ bóng. Và sự trung thực về mặt sự kiện là điều duy nhất tôi có thể hứa với khán đài của mình.

Tôi đã giữ lời hứa với khán đài từ chiếc máy quay đầu tiên — mỗi bàn thắng là một lời cảm ơn. Nhưng có những nơi mà điều tôi phải hứa không phải là một bàn thắng, mà là một sự thật.

Bây giờ tôi muốn nói tới góc nhìn phản trực giác, vì đây là phần mà tôi cho là quan trọng nhất của bài viết này.

Cách hiểu phổ biến của rất nhiều người, kể cả những người yêu bóng đá, là ở các vùng xung đột, bóng đá là một sự trốn chạy. Người ta hình dung trái bóng như một liều thuốc giảm đau: những đứa trẻ chơi bóng để quên đi thực tại, và khi trận đấu kết thúc, thực tại lại ập tới. Cách hiểu đó nghe có vẻ nhân văn, nhưng nó hạ thấp cả bóng đá lẫn con người ở đó. Nó biến cầu thủ thành nạn nhân, biến sân bóng thành nơi ẩn náu, và biến môn thể thao này thành một thứ đồ chơi tạm bợ.

Điều tôi quan sát được thì ngược lại. Ở những nơi mà không có gì khác vận hành trơn tru, bóng đá thường là thứ vận hành trơn tru nhất. Nó có luật, có trọng tài, có kết quả rõ ràng, có công bằng tối thiểu. Trong một môi trường mà các thể chế khác đều có thể bị thao túng, một trận bóng bốn mươi lăm phút mỗi hiệp là một trong những thứ minh bạch nhất mà con người có thể tạo ra. Vì vậy, bóng đá ở đó không phải là trốn chạy. Nó là một thực hành của lòng tin. Nó là bài học đầu tiên mà các cậu bé học được về việc sống chung với người khác và chấp nhận một kết quả không có lợi cho mình. Nói cách khác, bóng đá ở những nơi này đang làm công việc mà các thể chế đáng lẽ phải làm.

Và đó cũng là lý do tôi thấy lời kêu gọi của bà Sehrish Qamar về việc các đảng phái, thể chế, truyền thông, xã hội dân sự và công dân cùng đóng góp cho một môi trường dân chủ ổn định là một lời kêu gọi có thể áp dụng vào bóng đá gần như nguyên vẹn. Một nền bóng đá khỏe mạnh cũng cần các bên cùng đóng góp. Cần liên đoàn minh bạch, cần câu lạc bộ tôn trọng luật chơi, cần truyền thông đưa tin công bằng, cần người hâm mộ kiên nhẫn, và cần cầu thủ chấp nhận rằng có những mùa giải họ không thắng. Thiếu một trong những bên đó, cả hệ thống rung chuyển. Tôi đã thấy điều đó nhiều lần. Và tôi sẽ thấy nó nhiều lần nữa, bởi vì bài học này rất khó học.

Mùa dịch, tôi học cách nghe tiếng vỗ tay từ những khán đài trống, và tôi hiểu ra một điều mà tôi muốn nhắc lại ở đây. Lòng trung thành không phải là một tình cảm. Nó là một cấu trúc. Nó cần được xây dựng mỗi ngày bằng những hành động nhỏ, và nó sụp đổ rất nhanh khi người ta không còn tin vào những người đứng ra tổ chức. Ở Pakistan, điều đáng buồn không phải là các đội tuyển thiếu tài năng. Điều đáng buồn là người hâm mộ học được cách không tin vào liên đoàn. Một khi niềm tin đó mất đi, không một giải đấu nào đủ hay để kéo họ trở lại. Tôi biết điều này vì tôi từng theo chân một đội bóng nhỏ và chứng kiến người hâm mộ rời bỏ nó không phải vì đội thua, mà vì họ cảm thấy mình bị coi thường.

Có một chi tiết nhỏ khác mà tôi giữ lại trong sổ của mình. Trong một buổi trò chuyện với một nhóm người hâm mộ ở Kashmir, một người đàn ông khoảng bốn mươi tuổi nói với tôi bằng một câu tôi ghi lại nguyên văn: "Chúng tôi không cần ai đến đây để dạy chúng tôi đá bóng. Chúng tôi cần ai đến đây để đảm bảo rằng khi chúng tôi đá bóng, sẽ không có ai làm chúng tôi phải dừng lại." Tôi nghĩ câu đó bao trùm toàn bộ bài viết này. Đó không phải là một yêu cầu về kỹ thuật. Đó là một yêu cầu về sự đảm bảo. Và sự đảm bảo chỉ đến từ thể chế.

Tôi sẽ không kết thúc bài viết này bằng một tổng kết. Tôi kết thúc nó bằng một câu hỏi mà tôi muốn người đọc mang theo. Nếu một nữ nghị sĩ ở Pakistan nói rằng đất nước cần một sự đồng thuận quốc gia và cần các thể chế phối hợp với nhau, thì điều gì sẽ xảy ra với nền bóng đá của nước đó khi sự đồng thuận ấy được thực hiện — không phải trên diễn đàn nghị viện, mà trên một sân tập ở Muzaffarabad vào lúc sáu giờ chiều, khi ánh sáng đã cạn và vẫn còn hai mươi đứa trẻ đứng chờ tới lượt mình được vào sân? Tôi không biết câu trả lời. Nhưng tôi biết rằng bất cứ ai muốn trả lời nó sẽ phải bắt đầu bằng điều nhỏ nhất: giữ một lịch thi đấu đúng như đã hứa.

Cầu thủ bước ra đường hầm, tôi nhìn thấy đứa trẻ mười tuổi trong họ. Ở Pakistan và Kashmir, những đường hầm ấy có thể dài hơn bình thường, tối hơn bình thường, và đôi khi bị chặn lại bởi những thứ không liên quan gì tới bóng đá. Nhưng một khi đèn được bật lên, và một khi mười một người được phép bước ra sân cùng nhau, thì điều đang diễn ra trước mắt tôi không phải là một trò chơi. Đó là một cộng đồng đang tự dạy mình cách đồng thuận.

Và nếu bóng đá làm được điều đó ở một sân tập không có ghế ngồi, thì những thể chế lớn hơn cũng có thể học được từ nó. Tôi tin vào điều đó. Không phải như một niềm tin ngây thơ, mà như một nhận định dựa trên mười hai năm quan sát: những gì diễn ra trên sân cỏ luôn đi trước những gì diễn ra trong phòng họp. Chỉ là người ta thường không để ý.

Chiếc máy quay không bao giờ nói dối, nhưng nó biết kể một câu chuyện từ nhiều góc. Hôm nay tôi chọn góc từ Muzaffarabad, nơi một trận bóng không có khán giả đang kể cho tôi nghe về một quốc gia đang cần học lại những điều cơ bản. Và như mọi khi, tôi để lại lời hứa của mình: tôi sẽ quay lại, vào mùa tới, để xem liệu lịch thi đấu có được giữ vẹn nguyên như đã hứa hay không. Đó là cách duy nhất để tôi biết liệu niềm tin có đang quay lại, hay chỉ là một mùa giải nữa bị bỏ lỡ.