NEPRA phê duyệt có điều kiện Kế hoạch Hệ thống Tích hợp 2026-35: gạch 900 triệu USD pin lưu trữ, co hẹp truyền tải và cảnh báo pháp lý với ISMO

Cơ quan Quản lý Điện lực Quốc gia Pakistan (NEPRA) đã ra phán quyết chấp thuận một phần Kế hoạch Hệ thống Tích hợp 2026-35 (ISP) do Cơ quan Vận hành Hệ thống và Thị trường Độc lập (ISMO) trình lên. Nhìn vào dòng tiêu đề, đây trông như một cái gật đầu dứt khoát. Nhưng đọc tới phần quyết định, bức tranh hoàn toàn khác: 900 triệu USD pin lưu trữ (BESS) bị loại khỏi phạm vi phê duyệt, một tuyến truyền tải của K-Electric bị gạch tên, phạm vi đầu tư truyền tải bị co từ 10,64 tỷ USD xuống còn 9,18 tỷ USD, và ISMO bị đặt trước cảnh báo có thể đối mặt với thủ tục pháp lý nếu dữ liệu tiếp tục sai lệch. Một cái gật đầu kèm theo ba vết cắt và một lời đe, đó mới là sự thật của phán quyết này.

Bối cảnh: một kế hoạch quốc gia nằm trên đỉnh của một con số duy nhất

Pakistan vận hành hệ thống điện theo chuỗi phân cấp rõ ràng. NEPRA là cơ quan quản lý, nắm quyền phê duyệt hoặc bác bỏ. ISMO là đơn vị được cấp phép, chịu trách nhiệm vận hành hệ thống và xây dựng các kế hoạch mở rộng. Bên dưới là các công ty phân phối (DISCOs) và K-Electric — những đơn vị phải triển khai đầu tư theo kế hoạch được duyệt. Phía trên cả hệ thống, Hội đồng Lợi ích Chung (CCI) đóng vai trò diễn đàn phê chuẩn cho các giả định liên quan tới nhóm dự án được coi là "đã cam kết".

ISP 2026-35 là văn bản quy hoạch dài hạn, bao gồm Kế hoạch Mở rộng Nguồn điện (IGCEP) và Kế hoạch Mở rộng Hệ thống Truyền tải (TSEP). Toàn bộ văn bản này, xét cho cùng, dựa trên một biến số nền tảng: dự báo nhu cầu điện trong mười năm tới. Mọi quyết định về công suất, về chi phí, về thứ tự ưu tiên đầu tư đều chảy ra từ đó.

Và chính biến số nền tảng ấy đang bị tranh cãi.

Điểm cốt lõi: phương pháp tối ưu chi phí vẫn chạy, nhưng dữ liệu đầu vào bị chất vấn

Về mặt kỹ thuật, đây là một bài toán tối ưu chi phí tối thiểu (least-cost optimisation) theo thông lệ chuẩn của IGCEP, không phải một đột phá về phương pháp. Chi phí hiện giá của chương trình được chốt ở mức 47,08 tỷ USD cho giai đoạn tài khóa 2026-35, giảm rất nhẹ so với mức 47,13 tỷ USD trước khi bổ sung dự án hybrid JCM.

Điểm đáng chú ý nằm ở chỗ khác. NEPRA không phản bác tính mới của phương pháp, mà phản bác chất lượng dữ liệu: dự báo nhu cầu, khả năng kiểm chứng con số, và các giả định về tăng trưởng phụ tải. Cơ quan quản lý yêu cầu ISMO phải chỉnh sửa phương pháp luận, đồng thời từ chối đề nghị của ISMO về việc miễn trách nhiệm đối với dữ liệu do chính mình công bố. Đây là một điểm siết quản trị quan trọng: đơn vị quy hoạch không thể đệ trình số liệu rồi tuyên bố không chịu trách nhiệm về số liệu ấy.

Một mâu thuẫn phương pháp hiện lên rõ nhất ở phần pin lưu trữ. Dự án BESS trị giá 900 triệu USD được đánh dấu là "đã cam kết" xuyên suốt các kịch bản, nghĩa là nó mặc nhiên tồn tại trong mọi phép tính — nhưng lại không hề được đưa vào chính bài toán tối ưu hóa. Đặt một khoản chi 900 triệu USD ra ngoài vòng cạnh tranh chi phí, rồi gọi nó là đã cam kết, là một cấu trúc mà NEPRA nhận diện và bác bỏ. Kết quả: BESS bị loại khỏi phạm vi phê duyệt, chờ một nghiên cứu chi phí — lợi ích toàn diện hơn.

Trái lại, dự án thủy điện Riali-II được yêu cầu coi là dự án đã cam kết dựa trên tiến độ thi công vật lý khoảng 90%. Đây là logic "sunk-cost" — chi phí đã chìm, dừng lại còn tốn kém hơn đi tiếp.

Dự án hybrid JCM (269 MW, gồm 95 MW mặt trời và 174 MW gió) là cấu phần duy nhất thực sự được đưa vào bài toán tối ưu và điều chỉnh theo tham số kỹ thuật — tài chính mới. Việc bổ sung nó giúp giảm công suất gió tối ưu và hạ nhẹ tổng chi phí. Điều này chứng minh cỗ máy tối ưu vẫn hoạt động — nhưng chỉ tốt bằng chất lượng dữ liệu nạp vào nó.

Về truyền tải, TSEP được điều chỉnh giảm khoảng 1,46 tỷ USD, từ 10,64 tỷ USD xuống 9,18 tỷ USD. Trong đó, phần đang triển khai và đã lên kế hoạch chiếm 4,30 tỷ USD, phần mới đề xuất là 4,88 tỷ USD. Cú giảm này phần lớn đến từ việc dự báo nhu cầu bị hạ, kéo theo yêu cầu công suất truyền tải thấp hơn.

Một chi tiết bị chôn khá sâu trong văn bản là cách xử lý các dự án bị loại. NEPRA đặt chúng vào trạng thái "tạm hoãn" (abeyance) thay vì hủy chính thức. Trạng thái này tạo ra một vùng lưu trữ ngoài bảng cân đối, hữu ích về mặt chính trị để tránh phải ghi giảm những dự án nhạy cảm.

Góc phản trực giác: con số thực sự đáng lo không nằm ở 900 triệu USD bị gạch

Khoản 900 triệu USD bị loại là cú can thiệp tài chính lớn nhất, nhưng nó chưa phải rủi ro lớn nhất. Mức giảm chi phí từ 47,13 xuống 47,08 tỷ USD chỉ khoảng 0,1% — gần như là phép trang điểm con số so với hai quyết định loại trừ phía trên.

Rủi ro nền tảng nằm ở chỗ khác: kế hoạch vẫn cộng thêm khoảng 26 GW công suất mới lên một hệ thống mà nhu cầu phụ tải đang có xu hướng đi xuống. Điện mặt trời áp mái, phát điện tự dùng và lưu trữ sau đồng hồ đang ăn mòn nhu cầu tiêu thụ từ lưới theo cách mà mô hình quy hoạch chưa phản ánh đủ. Khi cung tăng trong lúc cầu nền giảm, hệ quả quen thuộc là dư công suất và gánh nặng chi phí cố định — tức các khoản thanh toán công suất — dội lên hóa đơn người dùng cuối.

Chính NEPRA đã chỉ rõ trong văn bản rằng chi phí cuối cùng sẽ do người tiêu dùng gánh. Đó là lời cảnh báo mang tính hệ thống, không phải một câu bình luận phụ.

Có một điều tôi phải tự vặn lại: những suy luận về áp lực chính trị quanh K-Electric hay về mức độ căng thẳng giữa ISMO và NEPRA phần lớn mang tính suy đoán. Ngôn ngữ mà cơ quan quản lý dùng — "chưa từng có và không có cơ sở" — cho thấy sự bực bội sâu hơn một phán quyết thông thường, nhưng không đủ để kết luận có toan tính nào phía sau. Và cảnh báo pháp lý có thể chỉ là tín hiệu răn đe để nâng chất lượng dữ liệu trong các vòng nộp tới, chứ chưa chắc là một vụ kiện đang được chuẩn bị.

Điểm mấu chốt và hướng nhìn phía trước

Đây là một phê duyệt có điều kiện và còn tranh chấp, không phải một giấy thông hành. Giá trị lớn nhất của phán quyết nằm ở tiền lệ quản trị: nhà quy hoạch không thể miễn trách nhiệm cho dữ liệu của chính mình, và nhóm "dự án đã cam kết" không được dùng để âm thầm loại bỏ các cam kết cũ thông qua thay đổi giả định. Nếu ISMO chỉnh sửa đúng cách, BESS chứng minh được hiệu quả và các DISCO buộc phải khớp kế hoạch đầu tư, toàn bộ chuỗi giá trị có thể được tái cân chỉnh theo một thực tế nhu cầu thấp hơn — và đó có thể là điều tốt nhất xảy ra với ngành điện trong nhiều năm. Còn nếu không, cái gật đầu hôm nay sẽ là khoản nợ kỹ thuật mà người tiêu dùng Pakistan trả thay trong thập niên tới.